بزرگ‌ ترین تولیدکننده و صادرکننده خرما در جهان

خرما
خرما

‌ ‌‌‌ایـران‌ بزرگ‌ترین تولیدکننده و صادرکننده خرما در جهان است

دانشمندان بر این عقیده هستند‌ کـه‌ رویـش‌ نـخل در جهان به دوران دوم زمین‌شناسی بر می‌گردد.خرما یکی از قدیمی‌ترین محصولات کشاورزی‌ است که انسان به ارزش غـذایی آن پی برده و آن را مصرف کرده‌ است.

زمانی که انسان‌ به‌ ارزش غذایی خرما پی برد،یعنی حـدود شش هزار سال قـبل از مـیلاد مسیح،به کاشت و بهره‌برداری از گیاه نخل روی آورد. اگرچه منشأ خرما به درستی روشن نمی‌باشد،ولی شواهد‌ تاریخی گواه بر آن است که اولین درختان خرما در سرزمین‌های کنونی ایران و عراق روییده است.این گیاه در بـین مدار جغرافیایی 15 تا 30 درجه عرض شمالی قابل کشت می‌باشد‌.

به‌ لحاظ ارزش غذایی فراوان خرما،حتی در کتاب‌های آسمانی تورات، انجیل و قرآن کریم و نیز در سخنان پیامبران،استفاده از این ماده غذایی با ارزش به انـسان تـوصیه شده است.حتی‌ در‌ افسانه‌های باستانی،درخت خرما،مقدس و مظهر زایندگی و نعمت معرفی شده است.هنوز نیز در مناطق خرماخیز،نخل را به عنوان درخت زندگی می‌شناسند و به آن احترام می‌گذارند.

بخش اعظم‌ ایـن‌ مـیوۀ گرمسیری را قند تشکیل می‌دهد و از مواد کانی مانند پتاسیم،فسفر و کلسیم و نیز ویتامین‌ها و پروتئین غنی است.هر 450 گرم خرما 1275 کالری حرارت ایجاد می‌کند و لذا به‌ عنوان‌ یک‌ غذای با ارزش و انرژی‌زا در‌ رژیـم‌ غـذایی‌ متعادل توصیه می‌شود.

در حال حاضر بیشترین نخلستان‌های جهان در جلگه بین النهرین و خوزستان وجود دارند و ایران،عراق و مصر در ردیف‌ بزرگ‌ترین‌ کشورهای‌ تولیدکننده خرما قرار دارند.

در این گزارش،تولید‌ و صادرات‌ خـرما در ایران و نـیز جایگاه آن در تجارت جهانی این مـحصول،مـورد ارزیـابی قرار می‌گیرد.

تولید خرما در ایران

با‌ وجود‌ آنکه‌ جنگ تحمیلی عراق علیه ایران و حملات نظامی عراق به نخلستان‌های‌ جنوب ایران،سـبب شـد کـه بخش قابل توجهی از این نخلستان‌ها در جلگه خوزستان از بـین بـرود، با‌ این‌ حال‌ جنگ عراق با کویت نیز تغییرات جوی در شمال آفریقا سبب‌ شده‌ است که سهم عراق و مـصر در تـولید جـهانی خرما به شدت کاهش یابد و با افزایش تولید‌ خرما‌ در‌ ایـران در سال‌های اخیر،اکنون ایران در ردیف بزرگ‌ترین تولیدکننده خرما در‌ جهان‌ قرار‌ گرفته است.

براساس گزارش سازمان خواربار و کشاورزی(فـائو) وابـسته بـه سازمان ملل،تولید خرمای‌ ایران‌ در‌ سال 1995 میلادی به 780 هزار تن رسـید کـه برابر با 18/7 درصد تولید‌ جهانی‌ آن(به میزان 3/4 میلیون تن)بود.در این سال ایران بزرگ‌ترین تولیدکننده و نـیز‌ صـادرکننده‌ خـرما‌ در جهان بود.

در سال جاری محصول خرمای ایـران‌ بـه‌ 900 هـزار تن رسید که نسبت به رقم 850 هزار تن سال گذشته‌ حدود‌ 6 درصد‌ افزایش یـافته اسـت.سـهم ایران در تولید جهانی خرما به 20 درصد رسیده است و همچنان‌ در‌ ردیف بزرگ‌ترین صادرکنندۀ خرمای جـهان قـرار دارد.مناطق پرورش نخل و برداشت خرما‌ در‌ ایران‌ در استان‌های خوزستان،بوشهر و کرمان قرار دارد.سطح زیر کـشت خـرما در ایـران بیش از‌ 150‌ هزار‌ هکتار برآورد می‌شود.

در سال‌های پس از خاتمۀ جنگ تحمیلی عراق علیه‌ ایران‌، سرمایه‌گذاری قـابل تـوجهی برای بازسازی نخلستان‌های استان خوزستان صورت گرفت که انتظار می‌رود ظرف پنج سـال‌ آیـنده‌ بـه تدریج به بهره‌دهی برسد.

کشت و پرورش خرما در استان کرمان به‌ویژه‌ در‌ شهرستان بم که بهترین نوع خـرمای جـهان‌«مضافتی‌»را‌ تولید می‌کند،نیز گسترش یافته است.در‌ حال‌ حاضر 33 هزار هکتار از اراضـی اسـتان کـرمان به یر کشت خرما رفته‌ و در‌ دو سال گذشته بیش از‌ 175‌ هزار تن‌ محصول‌ خرما‌ داده است.حدود 20 تـا 25‌ درصـد‌ خـرمای ایران در استان کرمان به دست می‌آید.

خرمای تولیدی ایران،انواع‌ مختلفی‌ دارد مـانند خرمای سایر یا اسـتعمران،کدوری،دیری،کنتار‌،زاهدی،کبکاب،دجله زرد‌،لشت‌،شکر، زاماردان،مکتیب،خاسویی،شهداد‌،قمر‌،مرادسنگ، زریک، کـرو،پورکـو،نرجی،عبد اللهی،ربی،کرمانی و دسکی که در نقاط‌ مختلف‌ پرورش نخل در ایران بـه‌ عـمل‌ می‌آید‌.

براساس آخرین آمار‌ در‌ دسترس،سطح بـارور خـرما‌ در‌ ایـران در سال 1375 به 166 هزار و 133 هکتار رسید که از 151 هـزار‌ و 66‌ هـکتار سال 1374 حدود 10 درصد‌ افزایش‌ داشت در‌ فاصلۀ‌ سال‌های‌ 1371 تا 1375 سطح‌ زیر کشت خرما در ایـران از 136/4 هـزار هکتار به بیش از 166/1 هزار هـکتار‌ رسـیده‌ که حـدود 15 درصـد افـزایش دارد‌.

براساس‌ همین‌ آمارها‌،سطح‌ زیر کـشت خـرما‌ در‌ ایران از حدود 123/3 هزار هکتار در سال 66 به بیش از 131 هزار هکتار در‌ سال‌ 70‌ رسید.

مـحصول خـرمای ایران از 524 هزار‌ تن‌ در‌ سال‌ 66‌ به‌ 587/9 هـزار تن در سال 70 و سپس بـه 855/5 هـزار تن در سال 75 افزایش یافته اسـت.

بـراساس برآورد کارشناسان کشاورزی،محصول خرمای ایران در سال جاری‌ 900 هزار تن می‌باشد.مرکز عـمدۀ تـولید خرمای ایران عبارتند از:خوزستان،بـوشهر،فـارس، هـرمزگان،کرمان،منطقه جـیرفت،سـیستان و بلوچستان، اصفهان،یزد،خـراسان،ایـلام،کرمانشاه و سال‌های اخیر سمنان.

در سال‌ 75‌ بخش عمده نخلستان‌های ایران با سطح بارور 30/5 هزار هـکتار در اسـتان خوزستان،21/6 هزار هکتار در بوشهر،20/2 هزار هـکتار در فـارس،34/5 هزار هـکتار در هـرمزگان،17‌/2 هـزار‌ هکتار در کرمان،18/2 هزار هـکتار منطقه جیرفت و بیش از 20 هزار هکتار در سیستان و بلوچستان می‌باشد.در سایر نقاط سطح بارور کمتر‌ از‌ 2 هزار هـکتار مـی‌باشد.

عـملکرد خـرما در ایـران در اسـتان‌های بـوشهر،فارس، کرمان،مـنطقه جـیرفت و سیستان و بلوچستان،بین پنج تا هفت تن و در استان اصفهان با‌ سطح‌ بارور 550 هکتار،برابر‌ با‌ 10 تـن در هـکتار بـوده است.

بالاترین عملکرد خرما در هکتار در اصفهان بـه مـیزان 10 تـن،کـرمانشاه بـه مـیزان 7/3 تن،سیستان و بلوچستان به میزان 6/9 تن و منطقه جیرفت به میزان‌ 5/9 تن‌ در هکتار ثبت شده است.محصول خرمای ایران از حیث ارزش غذایی،اندازه و طعم در ردیف بهترین انواع خرمای جـهان است.

با وجود آنکه ایارن بزرگ‌ترین تولیدکننده و صادرکننده خرما در‌ حال‌ حاضر در‌ جهان می‌باشد،لیکن میزان صادرات خرما در حد توانایی‌های تولید نمی‌باشد

خوراک هایی که با خـرما درسـت میکنند

خرما

خوراک های متنوعی با خـرما مـی‌سازند که مهمترین آنها بدین گونه نامیده میشود:

بدو = حلوا‌ خرما‌ bodve،گندم شنبری canbari،حـلوا کـرد halva kard،خرما بریز beriz،کلومبا kolomba،رب rob،برنج دشـو doco،رنـگینک ranginak،پسـک pesak،آسید asida،ترکی terki،بـسیسه besise،شـوله خرما‌ cole‌،کم چه یـا خـرما ترک kamce،یا آردبیز،خرما بانان،سیلو،تاپو

1- شوله خرما یا آردبیز cole = ardbiz :

ابتدا خرما را از هـسته جـدا میکنند و داخل یک ظرف بزرگ‌ ریـخه‌ بـا دست آنـرا له مـیکنند و بـعد داخل یک پارچه بـزرگ سفید ریخته و باصطلاح لک‌بیز (lakbiz) می‌کنند

یعنی فشارش می‌دهند تا شیره‌اش خارج شود سپس شیره خـرما را بـا کمی‌ آرد‌ و روغن‌ و آب مخلوط کرده میجوشانند تـا‌ آمـاده‌ خـوردن‌ شـود.

2- بـدو bidve یا حلوای خـرما:

ابـتدا مقدار 2 کیلو خرما را با ربع کیلو روغن حیوانی میجوشانند تا هسته آن جدا‌ شود‌ و باصطلاح‌ بر bor بـخورد و نـرم شـود.

درحین جوشیدن خرما‌ را‌ با «اسم osom» (کفگیر) زیـرورو مـیکنند بـعد هـسته را جـدا مـیکنند و شیره خرما را میگیرند و سفال safal (تفاله) خرما‌ را‌ بیرون‌ میریزند سپس مقداری آرد را بو میدهند باضافه مقدار لازم‌ آب به مواد بالا اضافه میکنندو میگذارند جوش بخورد و سفت شود بعداز ایـنکه سفت شد داخل ظرف میریزند‌ و روی‌ آن‌ روغعن سرخ کرده میدهند و میگذارند سرد شده و بعدأ میخورند، حلوای خرما‌ هرچه‌ سردتر باشد خوش‌مزه‌تر است.

قسمت بالائی دیواره مرمرین دور مزار

کتیبة سـنگ قـبر ممتاز محل

3- گندم‌ شنبری‌ canbari‌ :

شنبری گیاهی است محلی که دانه‌های زرد بزرگ دارد ابتدا دانه‌های شنبری‌ را‌ درآب‌ خیس کرده مقداری هم نخود و گندم خیس میکنند بعد شنبری و نخود و گندم را با‌ هـم‌ مـیجوشانند‌ و مقدار لازم شیره خرما را بآن اضافه میکنند و میگذارند بپزد.

4- حلوا کرد holva kard‌ :

ابتدا‌ مقداری آرد گندم را خمیر میکنند و بعد بمقدار لازم آب و شیره خرما بآن‌ اضافه‌ میکنند‌ و مـیگذارند بـجوشد بعد ازآن حلوا را داخل ظرف ریـخته و روی آنـرا صاف میکنند و باچاقو‌ میبرند‌.

5- کم‌چه یا خرماترک kamce,tarak :

ابتدا مقداری آرد را با روغن سرخ میکنند و کمی‌ دارچین‌ بآن‌ اضافه میکنند هسته‌ های خرما را جدا کرده و بآن اضافه مـیکنند.

6- رنـگینگ ranginak :

ابتدا هسته‌های خرما‌ را‌ درآورده بـعد دانـه‌های سر خرما را به صورت عمودی و کنار هم توی‌ ظرف‌ می‌چینند‌ و شکر آب کرده روی آن میریزند،‌مقداری آرد را توی روغن سرخ میکنند و روی خرما‌ میریزند‌ بعد‌ با دارچین نقش و نگارهای مورد نظر را روی آن بوجود میآورند.

7- آسـید‌ asida‌ :

ابـتدا مقداری خرما را داخل آب پنج penj میزنند و هسته آنرا بیرون میآورند و بعد درآبکش (toros‌-pela‌) شیره‌اش را میگیرند و تفاله (tolaf) آن در ظرف باقی میماند شیره آنرا‌ در‌ دیگ می‌جوشانند و مقداری روغن و آرد به آن‌ اضافه‌ می‌کنند‌ و می‌جوشانند تا غـلیظ شـده و بپزد بـعد ته‌ یک‌ ظرف را چرب کرده و آسید را توی آن می‌ریزند سرد که شد با‌ کارد‌ می‌برند این غذا را پتـی‌ Peti‌ (خالی) یا‌ با‌ نان‌ میخورند.

8- ترکی Terki :

ابتدا هسته‌های خرما‌ را‌ درمی‌آورند بـعد کـمی آرد و روغـن و دارچین به آن اضافه می‌کنند و می‌گذارند بپزد‌ خنک‌ که شد می‌خورند.

9- بسیسه besise :

ابتدا‌ هسته‌های خرما را ازآن‌ جدا‌ مـی‌کنند ‌ ‌بـعد مقداری آرد گندم‌ را‌ سرخ می‌کنند و لجن Lajena و زنجبیل و دارچین و شکر و بابونه اضافه کرده و می‌گذارند تـا بـپزد‌.

10‌- خـرما با نان:

ابتدا به مقدار‌ ربع‌ کیلو‌ خرما را آماده‌ کرده‌ هسته‌های آن را جدا‌ می‌کنند‌ و شیره‌اش را می‌گیرند ایـن شیره را در خمیر نان می‌ریزند و بعد با آن نان‌ درست‌ می‌کنند.

11- پسک Pesak :

ابتدا هسته‌های‌ خـرما‌ را درآورده‌ سپس‌ مقداری‌ آرد گـندم را بـو‌ داده با خرمامخلوط می‌کنند و روغن داغ روی آن می‌ریزند سرد که شد می‌خورند.

12- خرما‌ تاپو‌ tapu :

وقتی خرما کاملأ خشک شد‌ ابتدا‌ هسته‌های‌ آنرا‌ درآورده‌ و روی آن زنجبیل‌ کوبیده‌، دارچین، زیره، کنجد،‌خسرودار می‌ریزند و یکروز جلوی آفتاب مـی‌گذارند بعد مواد فوق را داخل تاپو tapu‌ یاخمره‌ خم‌ ( xoma یا منکل mankal ) می‌ریزند و با دست‌ فشار‌ میدهند‌ که‌ پائین‌ برود‌ و فضای خالی بین آن نباشد و سرآن را می‌بندند و می‌گذارند برای زمستان. خرماتاپو غذای زمستانی روستائیان جـنوب اسـت،‌این غذا را با نان یا ارد arde یا سفیدی‌ lorak می‌خورند.

اول ماه آرمه دوشابی را روی محتویات خرما میریزند بطوریکه تمام خرما در شیره غرق شود بعد در خمره را با گل بسته و یکماه بعد ازآن استفاده می‌کنند‌.

13‌- لورک (lorak) :

شـیر را تـوی خیگ میزنند بعد آنرا روی چاله گرم می‌کنند و بعداز اینکه خنک شد توی کیسه سفیدی می‌ریزند تا آبش برودو بعد که سفت شد با‌ خرما‌ تاپو می‌خورند.

14- ارم دشابی arme-dosabi :

آرمه دوشـابی را اول سـرما (تقریبأ برج عقرب «آبان») درست می‌کنند ابتدا مقداری خرما را در‌ دیگ‌ (Patil) ریخته با آب می‌جوشانند‌ تا‌ اینکه تمام شیره آرمه درآب حل شود سپس آنرا با گونی صاف کرده و تفاله آنرا مـج (moj) گـرفته (تـفاله را به حیوان میدهند) و باز‌ شـیره‌ را مـی‌جوشانند تـا تقریبأ‌ یک‌ چهارم آن باقی بماند و غلیظ بشود این شیره را روی خرما تاپو می‌ریزند.

15- خرتوت (xara tota) :

خرما را قبل ازاینکه به مرحله تک دم tak dom برسد از درخـت‌ چـیده‌ و خـشک می‌کنند اینرا خرما خرک می‌گویند و بصورت خشک مـصرف مـی‌کنند.

16- سیلو (silu) :

خرما را قبل از اینکه به مرحله تک دم (takgom) برسد می‌چینند و دانه‌ها را از وسط نصف‌ می‌کنند‌ و در آفتاب‌ می‌گذارند تا خشک شود و در گـذشته سـیلو را بـجای نقل و نبات هنگام سرتراشان و لباس‌پوشان روی سر عروس‌ و داماد می‌ریختند

با خرما سایر هم خوراکی های متنوعی میتوان درست کرد

نام انواع خرما

خرما

خرما دارای‌ انواع‌ بسیار‌ مـتعددی‌ اسـت‌ کـه‌ مهمترین آنها بشرح زیر هستند:

kanague

کنگوئه (خرما خشک)

saleng

سلنگ (خرما خشک)

halili

خرما هلیلی

mordasang

خـرما مـرداسنگ

genetar

خـرما گنتار

kab kab

خرما کب‌کاب (کب‌کاب‌ بمعنی پهن و بزرگ است)

xase

خرما خاصه

cixali

خرماشیخالی (خرک قرمز)

mersesu

خـرما مـرسو (خرک قرمز)

pang-derazu

خرما پنگ درازو

jozi

خرما جوزی (خرک قرمز)

xara-qotu

خرما خرقوتو‌

hallu‌

خرما هلّو

xas-xar

خـرما خـش‌خار

xaru

خـرما خارو

xeneizi

خرما خنیزی

zina

خرما زینا

samrun

خرما سمرون

qasb

خرما قصب

sabi

خرما سابی

last

خرما لشت

sisi

خـرما‌ سـی‌سی‌

acgar

خرما اشکر

pan-koru

خرما پن کرو

za-merdu

خرما زامردو

kango

خرما خشک (خرمائی است آفت‌ زده که بـه حـیوان مـیدهند)

serovi

خرما سروی

assak

خرما اسّک

bereymi

خرما بریمی

kasb

خـرما کـسب

zayne

خرما زینه

cekar

خرما شکر

so zuk

خرما سوزوک

koka‌

خرما‌ کوکا

xasui

خرما خاسوئی‌

kande‌

خرما کـند

loloi

خـرما لولئی

xadrabi

خـرما خدرابی

lasab

خرما لساب

cab cab

خرما چاب چاب

nalnarmu

خرما نال نرمو

martet

خرما مرتت

cerno

خرما شرنو

xara gotu

خرما خـارگتو‌

kandi‌

خـرما کـندی

خرما سایر یا استعمران

سافور (دانه خرما قبل از رسیدن و شیره بستن) safor

خرکوی رنگ (دانه خرما وقـتی کـه شیره بسته) xarako-e-rang

تگ‌دم (دانه خرما وقتی که سرآن رسیده است) tag‌-dom‌

دم پاز‌ (دانه خرما وقتی که نیمی از آن رسـید) dom-paz

رطـب (دانه خرما وقتی کاملأ رسیده) rotab‌

آرما (خرمای خشک) arma

شاهابی (هسته شاهابی بـزرگتر ازکـب‌کاب است) sahahi‌

خش‌خر‌ (کوچکتر‌ از شاهابی است) xas-xar

گسب = زادی (خـرمای خـشک و قـرمزرنگ است) zadi = gasb

خرما خاسه xase

زامردو‌ (‌‌خرکوی‌ زرد و دراز دارد) zamerdu

مصلی (خـرکوی گـردوسرخ دارد) mosalli

لشت (خرکوی سیاه دارد‌) lect‌

بگشی‌ (خرکوی زرد باریکتر از زامردو دارد) bagaci

شکری سرخ (خرکوی سرخ دارد) cekari sorx

شکری‌ سـفید (خـرکوی زرد کمرنگ مایل به‌سفید دارد) cekari sefid

شهری (خـرکوی زرد داروزیـر‌ کوفر kofar سـرخ اسـت‌ ـ

کـوفر‌ دانه سر خرما است) cehri

کچ‌کا (خـرکوی سـرخ دارد) kacka

مچو (خرکوی ریز و زرد پررنگ دارد) mecu

کپ‌کاو (خرکوی زرد و باریک دارد) capcaw

نوکدی (خرکوی زرد و دراز دارد) nokadi

نلسو (خرکوی‌ گـرد و سـیاه دارد ـ نلسو یکماه دیرتر از سایر

خرکها مـیرسد) nalaso

صادرات خرما

صادرات خرمای مضافتی بم

خرما سایر

حلوا خرما

صادرات رطب

رطب مضافتی بم

صادرات خرمای پیارم