خرما ، محصول صادراتی مهم ایران

خرما یکی از مهمترین نوع خشکبارایران‌ بشمار‌ مـیآید‌.سـابقه کـشت آن دردنیا بیش از 4/500 سال سال قبل و تولید آن دیر ایران از‌ بدو تاریخ و تشکیل سلسله پرجمعیت هخامنشی معمول بوده اسـت.بطوریکه ذکر نام نخل درکتب مذهبی‌ و دعاهای بودا و در کتاب مقدس‌ آسمانی‌ تورات و مخصوصا کـلام الهمجید علاوه بر ثـبوت قـدمت کشت خرمادر عهود قدیم اهمیت و ارزش این محصول مفید را آشکار میسازد.بطور کلی اهمیتی که محصول خرما در وضع اقتصادی کشور ما دارد مساله‌ای نیست‌ که بتوان آنرا از نظردور داشت.خرما نه تنها یکی از پرارزش‌ترین مـنابع تحصیل ارز برای کشور میباشد بلکه منبع عمده درآمد گروه های کثیری از تولیدکنندگان و بازرگانان بوده و در حدود نیمی از‌ ساکنین‌ نواحی جنوب کشور از راه تولید و تجارت ایناین محصول ارتزاق میکنند.متاسفانه وضع تولید و تجارت خرمای ایران که میتوان گفت از بـهترین نـوع خرمای صادراتی دنیا است بعلت عوامل بشماربه تدریج متزلزل شده و علاوه بر‌ اینکه موجب‌ تقلیل کلی درآمد طبقه مولید آن گردیده سبب کسادی بازار خرما و رکود تجارت آن نیز شده است.

این عوامل که از یـک طرف نـاشی از عدم آشنائی و اطلاع کشاورزان به روشهای صحیح تولید‌،طرق‌ چیدن وجمع‌آوری و سایر نکات مربوطه به عرضه محصول و از طرف دیگر مربوط به عدم رعایت اصول صحیح بازرگانی در مراحل بسته‌بندی و استاندارد محصول است باعث شده کـه خـرمای ایران تدریجا بازارخود را در‌ خارج‌ از‌ دست بدهد.

البته رقابت روزافزون‌ سایرکشورهای‌ تولیدکننده‌ خرما هم که پیوسته برای عرضه محصول بهتر ومرغوبتر کوشش میکنند در تشدید اینوضع نامطلوب تاثیر فراوان دارد.همچنانکه خواهیم دیـد اگـر‌ دولتـ‌ برای کشت و بهره‌برداری از این مـحصول فعالیتهای کـافی بـکند ایران‌ بازار‌ اولیه خویش را از نظر صادرات خرما به خارج بار دیگر بدست خواهد آورد.

اهمیت خرمای ایران

درختان خرما در‌ نواحی‌ جنوبیایران‌ بخصوص در امتداد سـواحل خـلیجفارس مـتمرکز است.خرما از لحاظ اقتصادی‌ نقش مهمی را در این نواحی به عهده دارد و تـقریبا دو پنـجم سطح ایران و یک پنجم جمعیت این مملکت با‌ آن‌ سرو‌ کار دارند(منظور چهار استان جنوبی میباشد).هرچند ایران بـهترین نـوع خرما را‌ تـولید‌ میکند ولی طریقه کشتو عمل آوردن و امور بازرگانی آن هنوزمراحل ابتدائی را طی مـیکند.عملیاتبازرگانی و حفظ‌ بهداشت‌ امور‌ مربوطه احتیاج به اصلاح و پیشرفت اساسی دارد زیرا با زندگی چهارمیلیون نفرسکنه این نواحی‌ بستگی‌ دارد‌.اهـمیت خـرما بـیشتر بعلت موادغذائی آن میباشد.مثلا خرما مواد غذائی و عناصری را که‌ برای‌ زنـدگی‌ و فـعالیت بدن لازم است دارا بوده و مصرف 2 تا3  پوند آن در روز کالری مورد لزوم‌ یک نفر‌ کارگر را تامین میکند و یک پوند خرما معادل 1275 کـالری حـرارت ایـجاد میکند.مواد‌ متشکله‌ خرما‌ عبارتند از:

پروتئین،هیدرات دوکربوره،چربی و مقداری املاح و مـطابق آنـچه درکـتاب«خرما و عرب»آمده‌ خرما‌ از سایرمیوه‌جات مقوی‌تر بوده و بعلاوه دارایاملاح معدنی بسیاری از قبیل منگنزآهن،کـلسیم و مـقدار‌ کـمی‌ فسفر‌ استو ضمنا دارای مزه و عطر مطبوعی میباشد.

برابر نشریه«مواد غذائی»که توسط اداره کشاورزی مـمالک‌ مـتحده آمریکا‌ انتشار مییابد خرمای خشک دارای مواد ترکیبی به نسبت زیر میباشد:

1-پروتئین 1/7%

2-هیدرات دوکربوره‌ 73‌%

3-چـربی‌ 1/9%

4-آب 19%

5-مـواد مـعدنی 2/2%

6-الیاف 100%

محصولاتی که از خرما بدست میآیدمحدود است به شیره خرما‌ و الکل‌،بطور‌ کلی از انواع خـرما شـیره گرفته میشود(به استثنای نوع خرمای خارک که بطور خشک‌ به‌ هندوستان صادر میشود و نوع ایـن خـرما کـم‌ شهد است)تهیه شیره خرما بخصوص در استانهای فارس و خوزستان رواج بیشتری‌ دارد‌.تهیه الکل از خرما بیشتر در شهرستان قزوین،شیراز و اهواز انـجام مـیگیرد وهمچنین‌ بعضی‌ تولیدکنندگان بخصوص مالکین مقداری عرق از خرما در‌ محل بوسیله‌«نیچه‌»تهیه میکنند کـه بـرای مصرف خـودشان است و گاهی‌ اوقات مقداری‌ هم بفروش میرسانند.خرمای خشک بیشتر در نواحی میناب،بوشهرلنگه و برازجان وجود دارد و بنام‌های محلی‌ خـارک‌،قـصب و هـسته نامیده میشوند.برای‌ تهیه‌ خرمای هشک‌ خرمای فارس‌ را‌ از درخت چیده و در آب میجوشانند‌ و سپس‌ در آفـتاب خـشک کرده در گونی بسته‌بندی مینمایند و این نوع خرما را هندوستان خریدار‌ میباشد‌ و صادرات این نوع خرما در سال‌ در حدود5/000 تـن‌ مـیباشد‌.

تولید کنندگان خرما در جهان

محصول‌ خرما‌ در دنیا روز به روز به افزایش میرود و بطوریکه آمار مـوجود نشان مـیدهد از پنجاه سال به اینطرف‌ درحدود‌ 250/000 تن به مـحصول‌ خـرمای سالیانه‌ جـهان‌ افزوده شده و یکی‌ از علل‌ کسادی و بحران بـازار خـرما‌ در‌ دنیا نیز همین افزایش در میزان تولید میباشد.معدل تولید خرما در پنج سالاخیر دنیا نشان‌ مـیدهد‌ کـه میزان متوسط محصول خرمای سالیانه جـهان‌ در‌ حـدود1/423‌/500‌ تن‌ مـیباشد و از ایـن مـقداردر‌ حدود 60/7 درصد در کشورهای آسیائی به عمل میآید بـه ایـن شرح:

عراق 24/8 درصد

ایران 16‌/3 درصد‌

عربستان صعودی 13/2 درصد

پاکستان 5/6 درصد‌

عدن‌ 8 درصـد‌

مـیزان‌ متوسط‌ تولید خرمای سالیانه در‌ کشورهای‌ افـریقای شمالی در حدود35/5%است و افـریقای فـرانسه در حدود1%از خرمای جهان را تولید مـیکنند‌.

سـایر‌ تولیدکنندگان‌ خرما درجهان بشرح جدول زیر است:

جدول‌ شماره‌ یک‌-میزان‌ محصولسالیانه‌ خـرمای‌ کـشورهای مهم تولیدکننده دنیا تا سـال 1966(واحـد هـزارتن)(به جدول زیـر صـفحه مراجعه شود)

 مـحصول خرمای ایـران

میزان محصول خرمای سالیانه ایران در آمار بین المللی‌ کوبا کمتر ازمیزان واقعی قلمداد شده اسـت کـه این ناشی از نبودن سازمانهای دقیق و منظم آماری در آن کـشور اسـت بطور کـلی خرمای ایـران در چـهار استان:خوزستان فارس،کرمان،بـلوچستان بدست میآید و علاوه‌ بر‌ چهار استان فوق الذکر مقدارکمی در جنوب خراسان(طبس)و مقدارکمی در قسمت غـربی اسـتان کرمانشاه میباشد.طبق نشریه دفتر آمار سـازمان بـرنامه سطح کـشت و مـقدار مـحصول خرما درسراسر کـشور در سـال‌ 1339‌ بشرح زیر بوده است:

طبق نشریه اداره استاندارد در سال41-1340 مقدار نخلهای ایران 19میلیون گزارش شده محصول آن 300هزارتن خـرما‌ بـوده‌ اسـت بشرح زیر:

نام استان‌ میزان‌ محصول

خـوزستان127/ هـزارتن

فـارس105/ هـزارتن

کـرمان48/ هـزارتن

سیستان و بلوچستان27/ هزارتن

بعلاوه طبق‌ گزارش‌ اداره اقتصاد وزارت کشاورزی توزیع‌ استانی‌ درختان خرمای کشور در سال 1336 بشرح جدول زیر بوده است.

با توجه بـه جدول شماره 3 تقریبا دو پنجم از مقدار کل درختان خرما دراستان فارس و در حدود یک‌چهارم در هریک از استانهای کرمان‌ و خوزستان‌ و درحدود یک‌دهم در استان بلوچستان میباشدبطورکلی درختان خرما در نواحی ساحلیخلیج فارس و کناره‌های رودخانه‌هاقرار گرفته اسـت.

سـن بارورشدن درختان در نواحی مختلف با توجه به آب‌وهوا،نوع خاک وضع آبیاری و نوع درخت‌ فرق میکند‌ و در حال‌ حاضر‌ تعداد درختان بارور در استانهای مختلف بشرح زیرمیباشد:

در کرمان 67 درصد و در خوزستانو بلوچستان در حدود82‌/ درصد و دراستان فارس75/ درصـد درخـتان بارورمیباشند.مقدار محصول هر درخت‌ نیزبه‌ عواملی‌ از قبیل نوع خرما،سن درختنوع خاک،آب‌وهوا،مقدار آبیاری،مقدار خوشه در هر درخت آفات و غیرهبستگی ‌‌دارد‌.مـچ‌لادرلنگه از اسـتان فارسمقدار هردرخت بین 10 تا 15 کـیلوگرمو در جـهرم مقدار‌ محصول‌ هر‌ درخت بین100 تا 130 کیلوگرم است و بطورکلی محصول هر درخت در استان فارسدر حدود‌ 20 کیلوگرم و در استانهایخوزستان و کرمان بین 22 تا 28 کیلوگرم و در استان بلوچستان‌ بـین 10 تـا 15‌کیلوگرم‌ است.